Dawna nazwa rośliny to dopiero początek preparatu. Aby zrozumieć, co sporządzano, czytelnik szuka gatunku lub nazwy historycznej, użytej części, informacji, czy była świeża czy suszona, płynu lub innego nośnika, procesu i zamierzonej drogi użycia. Napar z liścia, proszek z korzenia, preparat spirytusowy i olejek destylowany były różnymi rzeczami, nawet gdy pochodziły z tej samej rośliny.
Przewodnik towarzyszy czterdziestu dwóm artykułom o roślinach. Wyjaśnia postaci pojawiające się w zielnikach i zapisach wiejskich oraz sposób wykonywania każdej z nich. Podobnie jak artykuły opisuje dawną praktykę i nie jest poradą medyczną.
Napar: woda wylana na surowiec roślinny
Napar zaczyna się od kwiatów, liści lub innego surowca umieszczonego w naczyniu odpornym na ciepło. Zalewa się go świeżo zagotowaną wodą, przykrywa naczynie na czas zaparzania i przecedza napój do filiżanki. Sporządzano go do natychmiastowego użycia.
Przykrywanie miało znaczenie szczególnie dla surowca aromatycznego, który inaczej tracił zapach do powietrza. Tradycyjne napary opisane w artykułach przechodzą te same etapy: świeżo zagotowana woda, przykryte naczynie, odmierzony czas zaparzania i przecedzenie.
Artykuł o rumianku wyjaśnia dodatkową kwestię: starsi autorzy mogą omawiać inny gatunek rumianku. Melisa stawia napar pod przykryciem obok znacznie bardziej złożonych aromatycznych preparatów spirytusowych.
Odwar: surowiec ogrzewany z wodą
Odwar ogrzewa surowiec roślinny w wodzie zamiast jedynie zalewać go gorącą wodą. Korzenie, kora i inne twarde surowce często pojawiają się w tej postaci w dawnych zielnikach, a samo słowo nazywa metodę, nie ilość, czas czy końcową objętość.
Długie gotowanie nie odpowiadało każdemu korzeniowi. Prawoślaz dostarcza szczególnie użytecznego przykładu: Fernie rozróżnia ekstrakcję śluzu na zimno i dodatkowy materiał wydobywany przez ciepło. Wybór kształtowały zarówno historyczny cel, jak i fizyczny charakter rośliny.
Dawne receptury złożone łączyły kilka roślin w jednym odwarze, a artykuły zachowują każdy składnik razem z towarzyszącymi mu roślinami.
Macerat na zimno: czas zajmuje miejsce ciepła
Macerat wodny pozostawia surowiec w kontakcie z zimną wodą przez ustalony czas. W przypadku korzenia prawoślazu rozdrobniony korzeń stoi w zimnej wodzie, jest mieszany, na końcu przecedzany i używany od razu, jak opisuje artykuł o prawoślazie. Celem metody była miękka konsystencja śluzu.
Syrop i powidełka: słodycz zmienia nośnik
Syrop łączy preparat wodny lub sok z cukrem. Powidełka lecznicze to gęstsza mieszanina, w której surowiec roślinny zawieszony jest w miodzie lub innej słodkiej bazie. Hasło Culpepera o melisie zapisuje zarówno syrop, jak i preparat na miodzie; opracowanie melisy wyjaśnia ich historyczne otoczenie.
Artykuł o sośnie zwyczajnej dokumentuje tradycję Borów Tucholskich polegającą na przekładaniu młodych pędów cukrem — zarejestrowany tradycyjny preparat używany w domowej opiece przy kaszlu i w deserach. Fiołek, szanta i rzepik również pojawiają się w syropach i słodyczach, od upraw syropowych w Stratford po wiktoriański cukierek na kaszel.
Nalewka, spirytus i wyciąg: co zapisują słowa
Nalewka na ogół wykorzystuje alkohol i wodę do ekstrakcji surowca. Dwie nalewki porównuje się przez tożsamość botaniczną, część rośliny, stan świeży lub suchy, stężenie rozpuszczalnika, stosunek rośliny do płynu i końcową postać.
Historyczny preparat spirytusowy może być również destylowany, złożony z innych składników aromatycznych lub przygotowany według konwencji farmaceutycznej odmiennej od domowej nalewki. Zwykła i amoniakalna nalewka walerianowa Ferniego są dobrym przykładem, opisanym w opracowaniu kozłka. Wiejskie alkohole, takie jak piołunówka lub złożony preparat cykoriowy z Dobczyc, macerowano w domu.
Wyciąg może być płynny, gęsty lub suchy i może być skoncentrowany; jego współczynnik wytwarzania opisuje, ile surowca roślinnego reprezentuje.
Macerat olejowy, olejek eteryczny i maść
Macerat w oleju tłustym utrzymuje surowiec roślinny w tłustym nośniku. Olejek eteryczny jest znacznie bardziej skoncentrowanym lotnym produktem uzyskiwanym innym procesem, zwykle destylacją. Maść łączy tłusty preparat z bazą zmieniającą jego konsystencję. To trzy odrębne postaci.
Artykuł o nagietku rozróżnia preparaty wodne, alkoholowe i tłuszczowe, a maść maślana z Dobczyc pokazuje tłuszcz mleczny użyty jako nośnik. Czerwony olej dziurawcowy sporządzano przez trzymanie kwitnącego surowca w oleju na słońcu.
Żywica sosnowa, terpentyna i dziegieć również mają odrębne nazwy i pochodzenie, jak wyjaśnia artykuł o sośnie zwyczajnej.
Zastosowania zewnętrzne mają własną drogę
Ciepły okład wykorzystuje tkaninę zwilżoną preparatem; kataplazm przykłada rozmiękczony surowiec do ciała; kąpiel doprowadza odwar do całego ciała; dym niesie palone zioło do człowieka lub zwierzęcia. Dawne źródła opisują każde zastosowanie z własną drogą użycia.
Konkretnym przykładem jest artykuł o nagietku, który zapisuje tradycyjną płukankę z kwiatów dla dorosłych opisaną przez Europejską Agencję Leków: 1–2 g na 150 ml wody, przecedzoną, używaną przy przyjemnie ciepłej temperaturze i wypluwaną.
Zachowanie zapisu preparatu
Dla każdej historycznej receptury najlepiej zachować oryginalne brzmienie oddzielnie od późniejszej interpretacji: rzeczywiste wydanie i sprawdzone miejsce, tożsamość rośliny, każdy składnik, proces i cel podany w tamtych czasach.
Bibliografie artykułów dostarczają źródeł stojących za tymi przykładami i są miejscem sprawdzania konkretnej rośliny. Przetrwanie dawnego przepisu jest świadectwem ludzi, którzy go wykonywali, i staranności, z jaką to robili.