Cykoria podróżnik (Cichorium intybus L.): gorzkie korzenie, błękitne przydrożne kwiaty i zmienna rola w gospodarstwie

Roślina przydrożna i uprawna

Cykoria wytwarza przyziemną rozetę liści i rozgałęzione łodygi z wyraziście niebieskimi koszyczkami kwiatowymi. Mocny korzeń stanowi podstawę wielu preparatów zielarskich. Culpeper odróżnia cykorię uprawną od dzikiej i opisuje jej gorzki smak; dawna angielska nazwa succory pozostaje przydatna przy przeszukiwaniu tekstów historycznych.

Cichorium intybus obejmuje formy uprawne wyselekcjonowane ze względu na liście lub korzenie. Opakowanie prażonego korzenia na napój i świeża przydrożna roślina mają zatem wspólną tożsamość botaniczną, lecz nie są tym samym surowcem.

Źródła: [C] [E]

Gorycz i dawny język opisu wątroby

Culpeper omawia liście, korzenie i nasiona w związku z wątrobą, moczem, gorączkami i żółtaczką. Preparaty obejmują gotowanie w wodzie lub winie oraz stosowanie płynów wyciskanych lub destylowanych. W dawnym systemie smak rośliny i przypisywane jej chłodzące działanie pomagały określić jej rolę leczniczą.

Źródło pokazuje, że w rozumowaniu zielarza gorycz, trawienie i ruch płynów ustrojowych były ze sobą powiązane. Znaczenie miały również poszczególne części rośliny, każda z właściwymi jej preparatami.

Źródła: [C]

Ściśle miejscowy zapis z Polski

W Dobczycach Udziela odnotowuje korzenie cykorii moczone w spirytusie razem z liśćmi i korzeniami biedrzeńca, rozpoznawanego w szerszym opisie jako roślina z rodzaju Pimpinella. Powstały napój miał być stosowany przeciw cholerze, czerwonce i bólom wewnętrznym. Autor zapisuje także święcenie cykorii wraz z innymi ziołami 15 sierpnia.

Ten krótki fragment jest szczególnie cenny, ponieważ podaje miejsce, rodzaj preparatu i składnik mieszanki. Dokumentuje złożony środek spirytusowy na jedne z najbardziej obawianych chorób tamtych czasów.

Wiejski środek był mieszaniną dwóch roślin i jego przeznaczenie dotyczyło właśnie tej mieszaniny.

Źródła: [U]

Preparaty z korzenia w gospodarstwie

Redakcyjne wskazówki dotyczące zbioru: odwar powstaje przez ogrzewanie pociętego korzenia w wodzie; napar przez pozostawienie go w gorącej wodzie; nalewka przez ekstrakcję alkoholem. Prażenie ponownie zmienia surowiec, dając znany składnik napojów spożywczych. Czynności te mają różne cele i powinny być odrębnie oznaczone w domowym zbiorze.

Prażony surowiec do napoju spożywczego i surowy korzeń leczniczy były różnymi materiałami. Przy uprawie korzeni do celów poznawczych należy najpierw rozpoznać kwitnącą roślinę, wykopać tylko zamierzoną uprawę, usunąć ziemię, pociąć korzenie tak, aby równomiernie wysychały, i chronić całkowicie wysuszone kawałki przed wilgocią. Trzeba odnotować, czy materiał jest suszony bez prażenia, czy prażony.

Współczesne redakcyjne wskazówki dotyczące obchodzenia się z surowcem, a nie receptura ani twierdzenie przypisywane autorowi historycznemu. Źródło historyczne potwierdza jedynie tożsamość rośliny, jej część i zastosowanie.

Źródła: [C] [U] [E]

Ta, która wypatruje przy drodze

Fernie zapisuje niemiecką opowieść, w której porzucona księżniczka pragnie nadal wypatrywać utraconego ukochanego i przemienia się w przydrożną cykorię. Miejsce wzrostu kwiatu czyni tę przemianę zrozumiałą: roślina stoi tam, gdzie ktoś mógłby czekać, wypatrując powrotu. To opowieść wyjaśniająca znajomy widok, przytoczona przez Ferniego bez wskazania gawędziarza ani wsi.

Culpeper inaczej interpretuje inną widoczną cechę. Zauważa zamykanie się kwiatów i tłumaczy je rzekomo zimną naturą rośliny oraz jej niezdolnością do znoszenia słońca. W zestawieniu z opowieścią o przemianie fragment pokazuje, jak jedna przydrożna roślina mogła inspirować zarówno rozumowanie medyczne, jak i historię o tęsknocie.

Polska nazwa podróżnik u Udzieli również kieruje uwagę ku poboczu drogi lub światu podróżnych; skojarzenie to pobrzmiewa w historii księżniczki, choć nie jest tą samą opowieścią.

Źródła: [F] [C] [U]

Prażenie korzenia zmieniło jego miejsce w gospodarstwie

Fernie opisuje francuski zwyczaj dodawania prażonego korzenia cykorii do kawy, podkreślając uzyskiwaną dzięki temu ciemną barwę, pełnię smaku i gorycz. Jest to zmiana materiału wywołana obróbką korzenia. Surowa gorzka roślina w odwarze zielarskim i prażony składnik spożywczy należą do pokrewnych, lecz odrębnych historii przygotowywania.

Jego rozważania obejmują dawne oceny oparte na konstytucji organizmu dotyczące tego, kto powinien, a kto nie powinien pić tej mieszanki, oraz argumentację homeopatyczną dotyczącą objawów wzrokowych. Pokazują one, że nawet znajomy składnik napoju mógł być ujmowany w konkurujących systemach medycznych.

Uprawa dostarczała także liści do spożycia. Culpeper odróżnia cykorię ogrodową i dziką oraz porównuje je z endywią, natomiast Fernie przechodzi między uprawnymi formami spożywczymi. Ich terminologia nie zawsze odpowiada obecnej klasyfikacji roślin uprawnych. Warzywo liściowe, pocięty korzeń leczniczy i prażony surowiec do napoju były odmiennymi produktami, nawet gdy dawny tekst nazywał je wszystkie succory.

Źródła: [F] [C]

Korzeń w wodzie

Monografia korzenia cykorii Europejskiej Agencji Leków, opracowana dla tradycyjnych roślinnych produktów leczniczych, odnotowuje 2–4 g pociętego korzenia w 250 ml wody, raz dziennie, przygotowywanego jako napar lub odwar, w ramach tradycyjnego stosowania przy dolegliwościach trawiennych. W przypadku naparu korzeń zalewano wrzątkiem i pozostawiano pod przykryciem na pięć do piętnastu minut; przy odwarze podgrzewano go od zimnej wody do wrzenia i gotowano na małym ogniu, przy czym ogólne wskazówki agencji podają piętnaście do trzydziestu minut. Oba preparaty przecedzano i przygotowywano na świeżo.

Próbka suszona bez prażenia i próbka prażonego surowca spożywczego, przechowywane z odrębnymi etykietami, pozwalają wyraźnie dostrzec różnicę w obróbce: ich wygląd i zapach pokazują, jaki materiał faktycznie opisuje historyczny fragment.

Źródła: [M] [T] [F]

Dziki kwiat, warzywo, gorzki korzeń i prażony napój

Historia cykorii staje się bogatsza, gdy zachowujemy jej odrębne role. Uprawna i dzika cykoria Culpepera była gorzkim zielem na wątrobę, dolegliwości związane z moczem i gorączki, którego kwiaty zamykały się przed słońcem. Przydrożna roślina Ferniego była księżniczką wypatrującą ukochanego, a opisywany przez niego francuski korzeń prażono do kawy. W Dobczycach korzeń trafiał do spirytusu z biedrzeńcem i był święcony 15 sierpnia. Obecnie Europejska Agencja Leków opisuje preparaty z korzenia cykorii w ramach tradycyjnego stosowania przy przejściowej utracie apetytu i łagodnych dolegliwościach trawiennych, z własnymi warunkami dotyczącymi wieku i użycia.

Dziki kwiat, uprawne warzywo, gorzki surowiec zielarski, prażony napój i poświęcona roślina domowa: jeden gatunek zajmował wszystkie pięć miejsc.

Źródła: [C] [U] [F] [E]

Źródła

1. [C] Nicholas Culpeper. The Complete Herbal (1850). Succory or Chicory, printed pp. 176–177

   Historyczny opis botaniczny, przypisane autorowi zastosowania i postacie preparatów

   Rozszerzone wydanie Thomasa Kelly’ego; nie stanowi współczesnego zalecenia leczenia.

2. [U] Seweryn Udziela. Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego, Lud 30 (1931). Entry 38, Cichorium Intibus, printed p. 47

   Miejscowe praktyki zapisane podczas badań terenowych w latach 1894–1899

   Opis tradycji regionalnej, a nie dowód skuteczności leczniczej.

3. [E] European Medicines Agency, HMPC. Chicory root: summary for the public (2013). Overview and public summary, published 2014

   Zakres tradycyjnego stosowania oraz ograniczenia wieku i czasu stosowania leków z korzenia cykorii

   Dotyczy określonych produktów z korzenia, a nie każdej żywności lub historycznej mieszanki.

4. [F] William Thomas Fernie. Herbal Simples, second edition (1897). Succory, pp. 541–543

   Opowieść o przydrożnej przemianie i francuski zwyczaj dodawania prażonego korzenia do kawy

   Obejmuje przestarzałą fizjologię, rozumowanie homeopatyczne i utożsamianie form uprawnych.

5. [M] European Medicines Agency, HMPC. Community herbal monograph on Cichorium intybus L., radix (2013). Preparation and precautions, pp. 3–4; full PDF checked

   Ilość korzenia w naparze lub odwarze oraz zakres informacji o bezpieczeństwie

   Nie stanowi twierdzenia o prażonych mieszankach kawowych ani o mieszance z Dobczyc.

6. [T] European Medicines Agency, HMPC. Draft template for a European Union herbal monograph: herbal teas (2016). Infusion/decoction definitions, pp. 4–7

   Ogólna procedura sporządzania preparatów wodnych

   Ilość właściwą dla tej rośliny podaje monografia cykorii.