Fiołek wonny (Viola odorata L.): wiosenne kwiaty, barwne syropy i domowe tradycje leczenia kaszlu

Pachnąca roślina wiosenna, nie każdy fiołek

Fiołek wonny jest niską byliną o sercowatych liściach i pachnących kwiatach, zwykle fioletowych, lecz czasem jasnych lub białych. Rośnie w żywopłotach, na skrajach lasów i w ogrodach na znacznej części obszaru Europy. Kwitnienie często przypada na wczesną wiosnę, ale klimat, ekspozycja stanowiska i miejscowa populacja wpływają na jego termin.

Ważne jest odróżnienie go od Viola tricolor, fiołka trójbarwnego, czyli dzikiego bratka opisywanego w innych przekazach zielarskich. Rośliny te różnią się wyglądem i historią zapisaną w źródłach. Również fioletowy kwiat ozdobny nie musi należeć do żadnej z tych tradycji leczniczych. Ten artykuł dotyczy Viola odorata, z zastrzeżeniem, że starsze hasła zatytułowane po prostu „fiołki” nie zawsze konsekwentnie zachowują dzisiejsze granice gatunków.

Źródła: [C] [U]

Chłodzące kwiaty w dawnym zielniku

Culpeper zalicza fiołki do środków chłodzących i nawilżających. Opisuje kwiaty w syropach i konfiturach oraz liście w zastosowaniach zewnętrznych. Język ciepła, suchości i humorów ciała wyjaśnia, dlaczego roślinę wiązano z kilkoma pozornie różnymi dolegliwościami. Należy on do dawnego systemu medycznego.

Jego hasło obejmuje również poważne choroby i dolegliwości dziecięce. Ich obecność ukazuje szeroki zakres historycznych zaleceń.

Źródła: [C]

Czym właściwie był syrop fiołkowy

Syrop kwiatowy utrwalał wodny preparat z kwiatów w słodkim nośniku. Konfitura zachowywała w cukrze więcej materiału kwiatowego, natomiast preparat miodowy korzystał z innej bazy. Culpeper zauważa także zmiany barwy i wspomina sok z cytryny. Takie szczegóły łączą przyrządzanie fiołków zarówno z rzemiosłem kuchennym i aptekarskim, jak i z medycyną.

To samo historyczne hasło podaje również alternatywną metodę z użyciem oleju witriolowego, kwasu mineralnego.

Źródła: [C]

Dwie miejscowości, dwie zapisane praktyki

W haśle Udzieli wymieniono odwar z fiołków stosowany przeciw krztuścowi w Wieliczce. W Rzeszotarach autor odnotowuje liście zbierane z rosą, gotowane i pite na przeziębienie. Warto zachować różnicę między kwiatami lub ogólnie określonym surowcem roślinnym w jednym przekazie a wyraźnie wskazanymi liśćmi w drugim.

Obserwacje te pochodzą z badań terenowych z lat 1894-1899, opublikowanych w 1931 roku. Wskazówka dotycząca rosy jest częścią opisanej miejscowej praktyki.

Źródła: [U]

Uprawa dla wytwórcy syropu

Fernie wskazuje Stratford-on-Avon jako miejsce, gdzie uprawiano fiołki do produkcji syropu. Ta wzmianka wyprowadza kwiat poza przypadkową garść zerwaną spod żywopłotu. Surowiec przeznaczony do przetwarzania można było uprawiać i zbierać jako plon. Uprawa wyjaśnia dużą ilość świeżych kwiatów w dawnej recepturze.

Opis kolejnych etapów sporządzania syropu jest szczegółowy. Świeże kwiaty zalewano wrzącą wodą w glazurowanym naczyniu i pozostawiano do zaparzenia; następnie zlewano płyn i delikatnie go przecedzano, po czym dodawano cukier o masie dwukrotnie większej niż masa płynu, ogrzewając bez doprowadzania do wrzenia. W oryginalnym opisie autor określa długi czas zaparzania. Jest to metoda wytwórcy syropu w zapisie Ferniego.

Cukier fiołkowy, czyli violet plate, który autor wiąże z czasami Karola II, należy do innego rodzaju słodkich przetworów. Konfitura zachowuje materiał kwiatowy, a nie tylko przecedzony wyciąg wodny. To rozróżnienie wyjaśnia, dlaczego w dawnym gospodarstwie ten sam kwiat mógł pojawiać się w napoju, przetworze jedzonym łyżeczką lub słodyczach, choć formy te nie oznaczały jednej ustalonej mocy leczniczej.

Źródła: [F]

Barwa, słodycz i teoria chłodzenia

Culpeper zauważa, że dodanie cytryny do syropu fiołkowego zmienia barwę napoju i nadaje mu kwaskowy smak. Interpretuje tę mieszaninę w ramach medycznej teorii chłodzenia. Zmiana koloru była obserwacją; wyjaśnienie odwołujące się do chłodzenia należało do jego medycyny. W alternatywnym wariancie stosował olej witriolowy, kwas mineralny z dawnej apteki.

W tym samym haśle rozróżnia miód i cukier pod względem działania przypisywanego preparatowi. W dawnym systemie nie chodziło wyłącznie o słodycz; sam nośnik miał własne właściwości. Liście smażone z żółtkiem jaja do stosowania zewnętrznego jeszcze bardziej różnią się od syropu kwiatowego. Pokazują, jak składniki kuchenne trafiały do środków stosowanych na ciało.

Szczegóły te czynią źródło cennym świadectwem historii rzemiosła. Wytwórca pracował z barwą, wilgocią, konsystencją i smakiem, poruszając się zarazem w obrębie teorii ciepła i humorów ciała.

Źródła: [C]

Zapach, uroda i dwa bardzo różne zapisy o kaszlu

Fernie przekazuje za Lightfootem kosmetyczną recepturę ze szkockich Highlands, obejmującą fiołki i kozie mleko oraz przesadne obietnice urody. Opowiada także o francuskiej aktorce, która otrzymywała sezonowe bukiety fiołków, a później używała ich płatków do naparu. Takie anegdoty pokazują, jak zapach, podziw i osobisty rytuał mogły otaczać ten kwiat.

Udziela dostarcza innego rodzaju świadectwa: nazwanych miejscowości pod Krakowem i krótkich informacji o tym, czego ludzie używali. Odwar na krztusiec z Wieliczki i preparat z pokrytych rosą liści z Rzeszotar różnią się od słodkiego syropu kwiatowego Ferniego częścią rośliny, nośnikiem i przeznaczeniem.

W kuchni kwiaty fiołka wonnego przeznaczone do spożycia mogą nadal zdobić świeżo przygotowaną potrawę — to redakcyjna propozycja, która wnosi na stół wygląd i zapach kwiatu.

Źródła: [F] [U] [C]

Zbiór i oddzielne przechowywanie części rośliny

Redakcyjne wskazówki dotyczące zbioru: zebranie niewielkiej części kwiatów pozostawia pokarm dla owadów i umożliwia wytworzenie nasion. Zdrowe liście należy zbierać oddzielnie, unikając ogołacania całego stanowiska. Warto zapisać, czy słoik zawiera kwiaty, liście czy mieszaninę, ponieważ źródła nie traktują ich jako równoważnych. Suszenie powinno odbywać się cienką warstwą i przy dobrym przewiewie; niewłaściwie traktowane lub przechowywane w wilgoci kwiaty tracą barwę i zapach.

Inne przekazy o fiołkach opisują także korzenie używane do wywoływania wymiotów oraz zastosowania na oczy.

Największą wartością fiołka jest wyraźnie osadzona w miejscach historia wiosennego zbioru, słodkich przetworów i domowej opieki: od chłodzących syropów Culpepera i upraw na syrop w Stratford po środki na kaszel z Wieliczki i Rzeszotar.

Współczesne redakcyjne wskazówki dotyczące obchodzenia się z surowcem, a nie receptura ani twierdzenie przypisywane autorowi historycznemu. Źródło historyczne potwierdza jedynie tożsamość rośliny, jej część i zastosowanie.

Źródła: [C] [U] [F]

Źródła

1. [C] Nicholas Culpeper. The Complete Herbal (1850). Violets, printed pp. 188–189

   Historyczny opis botaniczny, przypisane autorowi zastosowania i postacie preparatów

   Rozszerzone wydanie Thomasa Kelly’ego; nie stanowi współczesnego zalecenia leczenia.

2. [U] Seweryn Udziela. Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego, Lud 30 (1931). Entry 138, Viola odorata, printed p. 71

   Miejscowe praktyki zapisane podczas badań terenowych w latach 1894-1899

   Opis tradycji regionalnej, a nie dowód skuteczności leczniczej.

3. [F] William Thomas Fernie. Herbal Simples, second edition (1897). Sweet-violet portion of Violet chapter, pp. 592–594

   Etapy sporządzania syropu, uprawa w Stratford-on-Avon, cukier fiołkowy oraz przypisane źródłom zwyczaje kosmetyczne i literackie

   Odrębne od poprzedzającej części dotyczącej Viola tricolor; historyczne dawki i twierdzenia dotyczące niemowląt nie są zalecane.