Hyzop lekarski: ziele ogrodowe, płukanka i problem wspólnej nazwy

Hyzop ogrodowy wymaga ścisłej identyfikacji

Hyssopus officinalis jest aromatyczną byliną o zdrewniałej nasadzie, z rodziny jasnotowatych, o wąskich naprzeciwległych liściach i kłosach zwykle niebieskofioletowych kwiatów. Rośnie w części południowej i środkowej Europy, a dalej na północ od dawna jest uprawiany w ogrodach zielarskich. Głównym surowcem w tym opisie są ulistnione kwitnące wierzchołki.

Nazwa „hyzop” jest wyjątkowo zwodnicza. „Hedge hyssop”, Gratiola officinalis, jest inną rośliną. Roślina nazywana hyzopem w przekładach Biblii ma własną długą historię identyfikacji. Biblijne rozważania Ferniego należą do dziejów interpretacji, podczas gdy odrębne hasła Culpepera pokazują, że nawet dawny zielnik rozróżniał roślinę ogrodową i tę zwaną „hedge hyssop”.

Źródła: [C] [F]

Preparaty na klatkę piersiową i domowa troska o gardło

Culpeper opisuje hyzop z miodem, figami, winem lub octem w preparatach przeznaczonych na klatkę piersiową, gardło i trawienie. Niektóre receptury zawierają także rutę lub inne aktywne rośliny. Są to leki złożone, a jego hasło rozszerza zastosowania ziela aż po padaczkę i ukąszenia węży.

Fernie odnotowuje herbatkę z zielonych wierzchołków, zupę, sproszkowane ziele i wodę destylowaną. Ciepły, gorzki aromat rośliny pomagał czynić z niej pomost między przyprawą a lekarstwem. Podaje także dawki destylowanego olejku, produktu znacznie bardziej skoncentrowanego.

Źródła: [C] [F]

Józefek w regionie krakowskim

Udziela odnotowuje Hyssopus officinalis pod miejscową nazwą „józefek”. W Dobczycach używano go w płukance do ust na bolące dziąsła, a w Wieliczce na nieprzyjemny oddech. Autor zapisuje także złożony preparat zewnętrzny z szałwią i bożym drzewkiem, okadzanie bydła w Brzezowej oraz obecność wśród ziół święconych 15 sierpnia.

Materiał ten pokazuje hyzop przekraczający granice opieki nad ludźmi, hodowli zwierząt i obrzędu. Nazwane miejscowości oraz chrześcijańskie święto stanowią część świadectwa, a zapis obejmuje okadzanie i leczenie dzieci.

Źródła: [U]

Zbiór wierzchołków i rozumienie preparatów

Redakcyjne wskazówki dotyczące zbioru: przy zbiorze ogrodowym zdrowe ulistnione końce pędów ścina się w pobliżu kwitnienia, w suchy dzień, pozostawiając zdrewniały szkielet i dużo odrostów. Pora kwitnienia zależy od regionu i ekspozycji. Małe luźne wiązki lub cienką warstwę ciętego surowca suszy się w przewiewie, a następnie przechowuje z opisem, chroniąc przed wilgocią.

Napar wodny polega na zaparzaniu ziela w gorącej wodzie, a następnie przecedzeniu; odwar wymaga dalszego ogrzewania. Płukanki Udzieli opisano jako odwary, podczas gdy herbatka Ferniego wykorzystuje zaparzane wierzchołki. Ich słowa określają różne procesy, niekoniecznie identyczną moc. Nalewka lub woda destylowana wymagałaby własnej specyfikacji.

W kuchni hyzop przyprawiał danie w niewielkich ilościach. Dawna apteka używała także skoncentrowanego olejku, gorącej pary kierowanej do ucha i mieszanek zawierających rutę.

Współczesne redakcyjne wskazówki postępowania z surowcem, a nie receptura ani twierdzenie przypisywane dawnemu autorowi. Źródło historyczne potwierdza jedynie tożsamość, część rośliny i zastosowanie.

Źródła: [C] [F] [U]

Ogrodowa roślina zbyt znajoma, by potrzebowała opisu

Culpeper wprowadza hyzop ogrodowy stwierdzeniem, że jest zbyt znany, aby wymagał opisu. Dla historyka jest to wymowne. Od czytelnika oczekiwano wcześniejszej znajomości rośliny uprawnej. Sąsiednie hasło „hedge hyssop” zawiera natomiast opis i wyraźne ostrzeżenie o gwałtownym działaniu przeczyszczającym. Czytane łącznie, oba hasła pokazują, że wspólna nazwa nie czyniła roślin równoważnymi nawet w dawnym zielniku.

Fernie nadaje hyzopowi ogrodowemu bardziej dekoracyjny kontekst. Przytacza pochwałę Parkinsona dotyczącą złocistej lub pstrej formy noszonej jako ozdoba i wiąże zapach oraz ulistnienie z sadzeniem na grobach. Roślinę cenioną na dolegliwości klatki piersiowej można było również wybierać dla wyglądu, pamięci lub ozdoby. Pstre formy były odmianami wyselekcjonowanymi w ogrodach.

Próba powiązania rośliny ogrodowej z hyzopem biblijnym należy do długiej tradycji interpretacyjnej. Trudności nazewnicze są częścią historii prestiżu ziela: znajoma roślina aromatyczna mogła nabrać skojarzeń znacznie wykraczających poza grządkę.

Źródła: [C] [F]

Miód, ocet, figi i logika mieszanki

Hyzop Culpepera wielokrotnie łączony jest z innymi surowcami. Miód daje lek do zlizywania lub słodzony preparat; ocet trafia do płukanki; figi towarzyszą zastosowaniom na klatkę piersiową i gardło. Ruta, korzeń kosaćca i rzeżuchy pojawiają się w niektórych bardziej aktywnych połączeniach. Nośnik i składniki towarzyszące są zatem integralną częścią receptury.

Wspomniany oksymel oznacza nośnik miodowo-octowy, a nie destylowany olejek. Preparaty winne, świeże rozgniecione ziele i ogrzana para to kolejne odrębne działania. Dawny pisarz swobodnie przechodzi między połykaniem, płukaniem gardła, przykładaniem i wąchaniem. Jego system medyczny łączy te zastosowania poprzez właściwości i humory ciała, a nie jeden standaryzowany wyciąg używany jedną drogą.

Fragment o padaczce pokazuje zakres dawnego zielnika, który z przekonaniem zaleca roślinę na tę dolegliwość.

Źródła: [C]

Pielęgnacja ust, bydło i niewielkie zastosowanie kuchenne

Hasło Udzieli o józefku jest wyjątkowo przydatne, ponieważ dwie pobliskie miejscowości podają różne cele pielęgnacji ust: bolące dziąsła w Dobczycach i nieprzyjemny oddech w Wieliczce. Oba zastosowania obejmują odwar używany do płukania. Różnica jest niewielka, lecz warto ją zachować: etnograf zapisuje, co ludzie robili i jak uzasadniali swoje działanie.

W Dobczycach mieszanka z szałwią i bożym drzewkiem była zewnętrznym środkiem na biegunkę, także u dzieci. W Brzezowej roślinę palono z innymi ziołami wokół bydła. Są to różne mieszanki i drogi użycia. Święcenie 15 sierpnia umieszcza surowiec zarówno w katolickiej praktyce sezonowej, jak i w szafce domowych lekarstw.

Aromatyczny charakter można nadal poznawać w zwyczajnym kulinarnym wykorzystaniu hyzopu ogrodowego. Fernie odnotowuje sproszkowane wierzchołki i kwiaty dodawane do ziół sałatkowych oraz zielone wierzchołki w zupie. W redakcyjnej adaptacji niewielką kulinarną ilość świeżych liści myje się, drobno sieka i oszczędnie dodaje do gotowej zupy, próbując przed dodaniem większej porcji. Gorzki, mocny smak wymaga wyczucia przyprawy, a nie leczniczej garści.

Źródła: [U] [F]

Ogród, płukanka i święcenie

Historia hyzopu skupia się wokół ogrodowego ziela tak znajomego, że Culpeper nie widział potrzeby jego opisywania. Łączył je z miodem, figami, winem i octem na klatkę piersiową oraz gardło. Fernie znał je jako herbatkę, zupę, proszek, wodę destylowaną, złocistą ozdobę i roślinę na groby. W okolicach Krakowa józefek płukał bolące dziąsła w Dobczycach, odświeżał oddech w Wieliczce, okadzał bydło w Brzezowej i trafiał do święcenia 15 sierpnia.

Ziele i jego liczne nośniki, od miodu i fig po ocet i dym, stanowią serce długiej domowej historii.

Źródła: [C] [F] [U]

Źródła

1. [C] Nicholas Culpeper. The Complete Herbal (1850). Hyssop; distinct from Hedge Hyssop on pp. 92–93

   Historyczny opis zielarski i preparaty

   Rozszerzone wydanie historyczne, a nie aktualne wskazówki leczenia.

2. [F] William Thomas Fernie. Herbal Simples Approved for Modern Uses of Cure, second edition (1897). Hyssop, printed pp. 277–280; garden-hyssop subsection

   Preparaty i zwyczaje z epoki

   Przestarzałe twierdzenia medyczne; praktyczne wskazówki zbioru i higieny pochodzą od redakcji.

3. [U] Seweryn Udziela. Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego, Lud 30 (1931). Entry 64, Hyssopus officinalis, printed p. 52; fieldwork 1894–1899

   Lokalne praktyki etnograficzne

   Obserwacja regionalna i relacjonowane wierzenie, a nie dowód skuteczności.