Historia kamieni: przedmioty i przekonania

Najstarsze świadectwa dotyczą barwników, nie kryształów: badanie stanowiska Pinnacle Point w Afryce Południowej (Marean i in., Nature 2007) opisuje wczesne użycie i obróbkę pigmentu — ochry — około 164 tysięcy lat temu, prawdopodobnie w zachowaniach symbolicznych. Czerwony pigment z tlenków żelaza to krewny hematytu, ale streszczenie badania nie mówi o „piśmie na ścianie”, o którym piszą niektórzy praktycy. [152] [58]

W starożytnym Egipcie kamienie służyły jako amulety o ściśle określonych znaczeniach. Wellcome Collection pokazuje amulet w kształcie serca z kryształu górskiego z twarzą z karneolu (ok. 1295–1070 p.n.e.) — serce było siedzibą duszy i pamięci, a amulet miał je strzec w drodze w zaświaty. Kunz opisuje hematytowe „poduszki” z wyrytym 166. rozdziałem Księgi Umarłych i wizerunek bogini Prawdy z lapis lazuli noszony przez najwyższego sędziego; w Mezopotamii z hematytu i lapisu rzeźbiono pieczęcie cylindryczne. [35] [120]

Grecki filozof Teofrast napisał w III wieku p.n.e. traktat „O kamieniach”, który według Wellcome Collection pozostawał ważnym źródłem jeszcze w renesansie. W I wieku n.e. Pliniusz Starszy w księgach 36–37 „Historii naturalnej” opisał kryształ jako rodzaj lodu powstały z silnego mrozu, ametysty z Indii, beryle w kolorze morza, czerwony „carbunculus” i ciemny kamień obsjański. Relacjonował też przekonania „magów” — na przykład, że ametyst chroni przed upojeniem — i otwarcie nazywał je fałszem. [35] [145]

Dawne nazwy nie zawsze odpowiadają dzisiejszym minerałom. Tłumacze Pliniusza uznają jego „sapphiros” za najpewniej lapis lazuli, „carbunculus” za nazwę obejmującą granaty, rubiny i spinele, a naczynia „murrhińskie” różni badacze uważali za szkło, onyks, porcelanę lub fluoryt. W Avonorii zawsze zaznaczamy, kiedy identyfikacja pochodzi od tłumacza lub późniejszego badacza. [145]

Lapidaria — księgi opisujące kamienie i ich moce — były w średniowieczu bardzo popularne. Kunz opisuje dwie drogi przekazu: w świecie islamu syryjskie i arabskie traktaty z VII–IX wieku, na których oparto m.in. „Lapidario” Alfonsa X Kastylijskiego (XIII w.), a w świecie chrześcijańskim tradycję Pliniusza przekazaną przez Izydora z Sewilli i poemat Marboda, biskupa Rennes, z końca XI wieku, który stał się lapidarium „par excellence”. Hildegarda z Bingen poświęciła kamieniom księgę IV swojej „Physica”, a „Księga tajemnic” przypisywana Albertowi Wielkiemu radziła nosić diament po lewej stronie ciała przeciw wrogom. [120] [35]

Renesansowe lapidarium Camilla Leonardiego „Speculum lapidum” (Wenecja 1502), przywołane przez Kunza, przypisywało ametystowi powściąganie złych myśli i ożywianie inteligencji, a beryl według Arnolda Saksończyka (ok. 1220) miał pomagać w walce i sporach sądowych. Wiele motywów współczesnej litoterapii — kamień spokoju, kamień odwagi, kamień miłości — ma swoje echo w tych dawnych tekstach, choć nie w tej samej formie. [120]

Przez wieki kamienie były też składnikami leków. Wellcome Collection pokazuje XVII-wieczny słój apteczny i „kamienie z Goa” — kompozycje z bezoaru, żywicy, piżma i sproszkowanych klejnotów, które zeskrobywano do wody lub herbaty. Na Warmii Mikołaj Kopernik, lekarz kapituły, korzystał z ówczesnej farmacji: Warmińsko-Mazurski Kopernikański Instytut Kultury wymienia wśród składników leków jego epoki sproszkowane złoto, srebro, perły, korale, szafiry i szmaragdy, a jedna z najdłuższych jego recept zachowała się na marginesie egzemplarza „Elementów” Euklidesa. To historia medycyny, nie zalecenia — dzisiejsze karty Avonorii nie zachęcają do spożywania minerałów. [35] [158]

Wpatrywanie się w polerowane kamienie ma bogatą historię. Wellcome Collection opisuje kryształ kwarcu Johna Dee, doradcy Elżbiety I, który — jak twierdził Dee — dostał od anioła Uriela w 1582 roku; kryształ trafił później do lekarza Nicholasa Culpepera, który używał go do leczenia, aż w 1651 roku przestał, uważając, że czerpie siły z niego samego. Kunz wspomina kulę z cairngormu (kwarcu dymnego) w British Museum, meksykańskie lustra z obsydianu oraz beryle, które dawni wróżbici uważali za kamienie dające najwięcej wizji. [35] [120]

Według Kunza pomysł przypisania kamieni miesiącom wywodzi się od Józefa Flawiusza (I w.) i św. Hieronima (V w.), którzy łączyli dwanaście kamieni napierśnika arcykapłana z dwunastoma miesiącami i znakami zodiaku. Zwyczaj noszenia kamienia własnego miesiąca urodzenia pojawił się jednak — jak pisze Kunz — znacznie później i „najwyraźniej powstał w Polsce” w XVIII wieku, a do Europy mógł trafić za sprawą Marii Leszczyńskiej, żony Ludwika XV. To hipoteza Kunza; nie znaleźliśmy innego źródła, które by ją potwierdzało lub obalało. Nowoczesne listy kamieni miesięcy wielokrotnie zmieniano — Kunz krytykował np. przypisanie turmalinu październikowi. [120]

Kamienne amulety nie zniknęły z nastaniem nowożytności. Wellcome Collection pokazuje agat z Devon z początku XX wieku, używany przez rybaków przeciw „złemu oku” — pasmowany kamień przypominał tęczówkę — oraz korale, które w średniowieczu i renesansie uchodziły za ochronne i trafiały do gryzaków dla dzieci arystokracji. Kunz relacjonuje też zwyczaj przywiązywania malachitu do kołyski, by odpędzał złe duchy i chronił sen dziecka. [35] [120]

Pod koniec XX wieku nastąpiło — jak pisze Wellcome Collection — odrodzenie zainteresowania kamieniami, zwłaszcza w formie kryształów, w medycynie alternatywnej i praktyce duchowej: kwarc i ametyst miały wspierać przepływ dobrej energii i usuwać negatywną, a przekonania te łączono z czakrami, akupunkturą i jogą. Polska Wikipedia wiąże to odrodzenie z latami 70. i ruchem New Age, a angielska określa pracę z kryształami jako jedną z najbardziej charakterystycznych praktyk tego ruchu. Z tego okresu pochodzi większość dzisiejszych przypisań kamieni do czakr i znaków zodiaku. [35] [156] [157]

Nie znaleźliśmy źródeł opisujących dawne słowiańskie praktyki leczenia kamieniami, dlatego żadnej takiej tradycji nie przypisujemy. Zapisy muzealne, które przywołujemy na kartach — np. nauszniki Moche z sodalitem czy zawieszka Coclé z kwarcem różowym — dokumentują materiał i datowanie, nie wierzenia. Wiele „starożytnych” opowieści o kamieniach krążących w literaturze praktyków nie ma potwierdzenia w przeczytanych źródłach historycznych; na kartach oznaczamy je jako niesprawdzone. [120] [146] [148]